5.800
191

Historicus

Han van der Horst (1949) is historicus. Hij schreef onder meer The Low Sky: understanding the Dutch', Nederland: de vaderlandse geschiedenis van de prehistorie tot nu, Een bijzonder land, het grote verhaal van de Vaderlandse geschiedenis, Onze Premiers en Schep Vreugde in het Leven, Levenslessen uit de grote depressie. Op elke laatste zondag van de maand is hij om elf uur in de ochtend te horen als boekbespreker in het VPRO-radioprogramma over geschiedenis OVT.

Islam, christendom en geweld

Niemand is het kwaad. Je kunt wél werktuig van het kwaad worden

Is er een relatie tussen religie en geweld? Zijn bepaalde religies van nature gewelddadig? Met die vragen in het achterhoofd verzamelde een klein groepje geïnteresseerden zich donderdagavond in het gebouw van de Vrijgemaakt Gereformeerde Kerk van Rotterdam-Delfshaven. Zij waren daar op uitnodiging van Het Kruispunt, een organisatie die zich afficheert als ‘christenen in gesprek met moslims’.

Het was de bedoeling, aldus directeur Martijn Leeftink, om met elkaar in gesprek te gaan en niet in debat. Het moest een verkenning worden, geen avond van botsende waarheden. Als inleiders traden op imam Azzedime Karrat van de Essalam moskee in Rotterdam Zuid en ds. Matthijs Haak, die vanuit de zijramen in het zaaltje uitzicht had op zijn eigen kansel. 

Stevig in de leer
angry godsDe twee geestelijken verklaarden beiden, de een met de koran, de ander met de bijbel in de hand, dat hun God een vredesboodschap verkondigde. Ze bleken op hun eigen manier stevig in de leer. Imam Karrat is een geheide soenniet, die wel met beide benen in de Nederlandse maatschappij wil staan maar zonder een tittel of jota van zijn geloof op te geven. Ds. Haak denkt er vanuit de bijbel niet anders over. Hij legde de nadruk op het kwaad en op Golgotha waar Jezus, de zoon van God, de consequentie van al het kwaad zélf heeft gedragen, zodat er voor de mensen verlossing bestaat. Dat is een belofte van innerlijke en uiterlijke vrede en die verschilde in essentie niet van het perspectief dat imam Karrat voor de gelovigen schetste. De profetie van Mohammed houdt hen net zo goed een bevrijding van het kwaad voor. 

Geweld en geweten
“Is geweld dan nooit gewettigd?”, wilde ik weten. “Is het niet soms geboden?”. Tenslotte waren het aanhangers van de reformatie die de lont staken in het kruitvat van de Opstand en de Tachtigjarige Oorlog. Omdat hun geweten hen gebood gewelddadig verzet te plegen. In de Tweede Wereldoorlog deden velen dat weer: tegenover de nazi’s achtten zij niet geweld maar juist lijdzaamheid zondig. Imam Karrat en de moslims leken geweld te accepteren als dat maar in de context van verdediging plaatsvond of het terugnemen van gestolen bezit. Agressieve veroveringstochten, zoals de directe opvolgers van Mohammed die maakten, waren misschien begrijpelijk en voorstelbaar in de context van het verleden maar in de huidige tijd niet meer acceptabel. 

Ondertussen stond één ding als een paal boven water. Religies plegen geen moorden. Mensen wel. En sommige mensen doen dat met een beroep op de godsdienst. Of een ander soort levensbeschouwing want Stalin, Mao en Pol Pot hebben bewezen dat je ook op grond van een atheïstische verlichtingsfilosofie miljoenen slachtoffers kunt maken. 

Tegelijkertijd blijft er die kwestie van het gerechtvaardigd geweld: mag je de potentiële verrader van je onderduikers doodschieten? En wat zegt het over het woord Gods als dat woord je helpt om al dan niet tot geweld te besluiten? Daar komt nog bij dat deze boeken uitermate gewelddadige teksten kennen. Die waren – benadrukten imam en dominee, zonder uitzondering tijd- en plaatsgebonden. Die kon je alleen maar binnen een heel specifieke context zien. Het waren om zo te zeggen éénmalige gebeurtenissen. Het is niet aan jou om Gods gericht nog eens een keer dunnetjes over te doen omdat jij denkt dat je net Joshua bent die aan het hoofd van de twaalf stammen Israëls Kanaän verovert en hele bevolkingen uitroeit of de Profeet Mohammed die met het zwaard orde op zaken stelt. Een dergelijke houding getuigt trouwens van mateloze arrogantie. Toch bleef die kwestie van het geweld een moeizame aangelegenheid. 

Uitweg
Tot aan het eind van de avond een duidelijke calvinist wellicht zonder het te bedoelen een uitweg bood. Het ging tenslotte allemaal over het kwaad, vond hij. Moest de volgende gespreksbijeenkomst van Kruispunt niet het kwaad centraal stellen? 

Nu ging mij persoonlijk een licht op.  Met vragen over geweld kom je nergens. Dan blijf je aan de oppervlakte. Je moet die laag afpellen en kijken wat je daar vindt: dan kom je het verschil tegen tussen goed en kwaad alsmede keuzes maken: geweld staat altijd in dienst van iets of iemand. 

Je kunt lang discussiëren over de wortel van alle kwaad maar concreet krijg je er pas mee te maken als het wordt aangericht. Dan is het zaak dat kwaad aan te wijzen om er vervolgens een standpunt over in te nemen. Imam Karrat was Charlie niet, zei hij, toen ze op hem af kwamen met de camera’s draaiend en de microfoons wapperend, maar hij maakte wel duidelijk, dat op die noodlottige ochtend in Parijs het kwaad aan het werk was geweest. Moslims of niet, de moordenaars op de redactie en in de Joodse supermarkt waren op dat moment werktuig van het kwaad.

Vraag: als de drone niet de terroristen treft maar de bruiloftsgasten, zijn dan de bestuurders achter hun joystick aan de andere kant van de wereld net zo goed werktuig van het kwaad? En hun opdrachtgevers? De bevrijders van Sjaak Rijke dan ? En de mariniers die bijna veertig jaar geleden die de Molukse treinkapers met kogels doorzeefden? Of niet? Wie belichaamden door hun daden het kwaad? Wie niet?

Let goed op de formulering: je bént het kwaad niet. Niemand is het kwaad. Je kunt wel werktuig van het kwaad worden. Het gaat niet aan om christendom of islam te veroordelen als inherent gewelddadige godsdiensten. Dat is onzinnig. Je kunt je medemens wel vragen of hij vond dat bij een bepaalde gebeurtenis volgens zijn levensovertuiging het kwaad aan het werk was. Het antwoord zegt dan iets over hem of haar, niet over anderen. Maar het is wel heel relevant om zulke vragen te stellen. Ook aan jezelf trouwens: hoe staat je eigen handelen in relatie tot het kwaad? Of blijf je liever zo’n onbezorgd persoon die van de prins geen kwaad weet? 

Meer over Het Kruispunt, christenen in gesprek met moslims op www.hetkruis.org

cc-foto: deanoakley

Lees hier de overwegingen van ds. Matthijs Haak over het thema geloof en geweld.

Beluister dit opiniestuk hier 


Volg Han ook op Twitter

Het nieuwste boek van Han is De Mooiste Jaren van Nederland (1950-2000)


Laatste publicatie van Han van der Horst

  • Bruid van de Maas

    Rotterdam van de prehistorie tot nu

    maart 2017


Geef een reactie

Laatste reacties (191)